صفدر توکلی

زندگی‌نامه

صفدر توکلی از چهره‌های برجسته موسیقی محلی افغانستان و از شناخته‌شده‌ترین آوازخوانان و دمبوره‌نوازان هزاره است. او در یکاولنگِ بامیان به دنیا آمد و نامش با موسیقی هزارگی و سازی پیوند خورد که در محفل‌های مردم مناطق مرکزی افغانستان جایگاهی دیرینه دارد. اهمیت توکلی در این است که همین موسیقی محلی را با خود به رادیو و صحنه‌های بزرگ‌تر برد؛ بی‌آنکه دمبوره از مرکز هویت هنری‌اش کنار برود. راه او از زندگی روستایی آغاز شد. در خاطره‌ای که از سال‌های جوانی‌اش نقل شده، مردم برای شنیدن رادیو در محفل‌ها گرد می‌آمدند و صدای آوازخوانان، شوق موسیقی را در او بیدار می‌کرد. خودش نیز دمبوره می‌نواخت و در شادی‌ها و عروسی‌ها آواز می‌خواند. بعدها به کابل رفت و مدتی با دکان کوچک کست‌فروشی در باغبان‌کوچه امرار معاش کرد؛ در همان حال، حضورش در محفل‌های موسیقی ادامه داشت. در سال ۱۳۴۶ خورشیدی، توکلی برای نخستین بار در رادیو افغانستان موسیقی هزارگی اجرا کرد. او بعدها به رادیو آزادی گفت که با وجود مخالفت و تحقیر در آغاز کار، دمبوره را کنار نگذاشت. راه یافتن به رادیو، صدای او را از محفل‌های محلی به شنوندگان بیشتری رساند. فعالیت توکلی به آوازخوانی محدود نماند؛ شعر می‌سرود، آهنگ می‌ساخت و مدتی سرپرستی یک گروه هنری وابسته به وزارت فرهنگ را بر عهده داشت. اجراهایش او را به بیرون از افغانستان نیز برد، از جمله به ایران و کشورهای آسیای میانه. این بخش از کارنامه‌اش، مسیر هنرمندی را نشان می‌دهد که از محفل‌های بامیان برخاست و موسیقی بومی خود را در برنامه‌های هنری بیرون از زادگاهش معرفی کرد. در کنار دلبستگی‌اش به موسیقی هزارگی، پیام همدلی نیز در کارنامه او دیده می‌شود. آهنگ «اگر از بامیان و قندهاریم» با دعوت به برادری شناخته می‌شود؛ پیامی که تفاوت جغرافیا را در برابر پیوند مردم کم‌رنگ می‌کند. ارتباط توکلی با شنوندگان، تنها به خاطره اجراهای قدیمی وابسته نبود: در حمل ۱۳۸۹، رادیو آزادی اعلام کرد که او در آن هفته بیشترین درخواست پخش آهنگ را در برنامه انتخابی این رادیو دریافت کرده است. در تابستان ۱۳۹۶، نخستین جشنواره دمبوره بامیان از نزدیک به نیم‌قرن فعالیت هنری او تجلیل کرد. در این رویداد، اداره محلی تندیسی از خود توکلی را به او اهدا کرد. بزرگداشت او در زادگاهش، در میان جشنواره‌ای برای موسیقی محلی، معنای ویژه‌ای داشت: نام یک نوازنده با ارزش و ماندگاری یک سنت هنری در کنار هم قرار گرفته بود. در حوت ۱۳۹۹، وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان لقب «سلطان دمبوره» را به او اعطا کرد. این عنوان به سال‌ها تمرکز او بر دمبوره رسمیت بخشید. جایگاه توکلی را می‌توان در همین مسیر دید: از آواز در محفل‌های روستایی تا رادیو، از معرفی موسیقی هزارگی تا تجلیل عمومی از آن. کارنامه‌اش بخشی از سرگذشت حضور موسیقی محلی در زندگی فرهنگی افغانستان است؛ موسیقی‌ای که با صدای او برای چند نسل شنیدنی باقی مانده است.